Paragangliomalar, otonom sinir sisteminin paraganglionik hücre kümelerinden köken alan nadir nöroendokrin tümörlerdir. Bu tümörler sempatik veya parasempatik nöral oluklardan gelişebilir. Feokromositoma, adrenal bez medullasından kaynaklanan paraganglioma olarak kabul edilir; ekstraadrenal paragangliomalar ise baş-boyun, torasik, abdominal, pelvik veya spinal paraganglionlardan köken alır. Yıllık insidansı 1-3/milyon olup yetişkinlerde ve çocuklarda görülebilir. Klasik 'rule of 10s': %10 ekstraadrenal, %10 bilateral, %10 malign, %10 pediatrik, %10 ailevi — ancak günümüzde genetik testler yapıldığında bu oranlar değişmiştir; paraganglioma olgularının %30-40'ı kalıtsal sendromlarla ilişkilidir.
Paragangliomaların önemli bir bölümü herediter sendromlarla ilişkilidir: (1) VHL (von Hippel-Lindau) sendromu — VHL gen mutasyonu; retinal/CNS hemanjioblastom, renal hücreli karsinom, pankreatik kist/nöroendokrin, feokromositoma/paraganglioma ile birlikte. (2) MEN2 (Multiple Endokrin Neoplazi tip 2) — RET gen mutasyonu; medüller tiroid karsinomu, feokromositoma, hiperparatiroidizm. (3) NF1 (nörofibromatozis tip 1) — NF1 gen mutasyonu. (4) SDHx paraganglioma sendromları — SDHA, SDHB, SDHC, SDHD, SDHAF2 gen mutasyonları; SDHB mutant paragangliomalar en yüksek malignite riski taşır (%30-50). SDHD paternal geçiş gösterir. (5) Diğer genler: MAX, TMEM127, FH, MDH2. Genetik test tüm paraganglioma hastalarında önerilir. Paraganglioma sınıflaması: sempatik (kateşolamin üretiren — adrenalin, noradrenalin, dopamin) vs parasempatik (genellikle non-sekretuvar; baş-boyun paragangliomaları); lokasyona göre karotid cisim, jugular/timpanik, vagal, lateral aortik, zucker paragangliomaları; fonksiyonel (hormon üreten) vs non-fonksiyonel.
Klinik bulgular lokalizasyona ve sekretuvar durumuna bağlıdır: (1) Sempatik (kateşolamin üreten) — paroksismal veya persistent hipertansiyon, başağrısı, çarpıntı, terleme, taşikardi, anksiyete, palor; klasik triad başağrısı + terleme + çarpıntı. (2) Parasempatik (baş-boyun) — genellikle asemptomatik kitle, ağrısız boyun kitlesi, pulsatil tinnitus (glomus jugulare), kranial sinir paralizileri (IX-XII). (3) Karın/pelvik paraganglioma — abdominal ağrı, kitle, obstrüksiyon. Tanı: plazma metanefrinleri, 24 saatlik idrar metanefrin/kateşolamin ölçümü (fonksiyonel tümörde altın standart). Görüntüleme: anatomik (BT, MR) + fonksiyonel (123I-MIBG sintigrafisi — klasik; 68Ga-DOTATATE PET/BT — SDHx mutant olgularda üstün; 18F-FDG PET/BT — özellikle SDHB mutant ve malign olgularda). Tedavi: (1) Lokalize, rezektabl — cerrahi rezeksiyon altın standart; preoperatif alfa bloker (fenoksibenzamin, doksazosin) + beta bloker ile hemodinamik hazırlık (hipertansif krizin önlenmesi). (2) Metastatik/rezektabl olmayan — 131I-MIBG radyoterapi (MIBG avid olgularda), 177Lu-DOTATATE PRRT (somatostatin reseptörü pozitif), temozolomid-CVD kemoterapi (sisplatin + vinkristin + dakarbazin), sunitinib, everolimus, klinik çalışmalar. Uzun dönem takip ve yaşam boyu ailevi tarama gereklidir.