Kronik insomnia, gecikmiş uyku fazı, kabuslar ve depresyon-anksiyete kaynaklı uyku sorunlarının değerlendirilmesi; insomnia için bilişsel davranışçı terapi (CBT-I) ve gerektiğinde sınırlı süreli ilaç tedavisi.
Ne için yapılır
- Uykuya dalmakta zorluk, sık uyanmalar veya erken uyanma şikayetleri (kronik insomnia — haftada 3+ gece, 3 aydan uzun)
- Yetersiz uyku nedeniyle gündüz işlevsellik kaybı, dikkat ve bellek sorunları
- Depresyon, anksiyete bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğuna eşlik eden uyku sorunları
- Vardiyalı çalışma ile gelişen sirkadiyen ritim bozuklukları
- Kabuslar, gece terörü veya REM uykusu davranış bozukluğu
- Restless legs (huzursuz bacak) sendromu kaynaklı uyku bozukluğu — ayırıcı tanı
- Uzun süreli uyku ilacı kullanımı nedeniyle bağımlılık riski olan bireyler (ilaç bağımsız tedavi planı gerekenler)
Hazırlık
- Uyku günlüğü tutulması (1-2 hafta) — yatma saati, uykuya dalma süresi, gece uyanmaları, kalkma saati, gündüz uyku hali
- Uyku hijyenine dair mevcut alışkanlıkların gözden geçirilmesi (kafein, alkol, ekran kullanımı, uyku ortamı)
- Uyku apnesi şüphesi varsa polisomnografi (uyku testi) için göğüs hastalıkları/uyku merkezi yönlendirmesi
- Tiroid fonksiyon testleri, demir ve B12 düzeyleri gibi tıbbi nedenlerin dışlanması
İşlem nasıl yapılır
- Ayrıntılı uyku öyküsü ve psikiyatrik değerlendirme; primer uyku bozukluğu mu, başka bir psikiyatrik veya tıbbi duruma sekonder mi olduğu belirlenir
- Insomnia için altın standart tedavi olan CBT-I (insomnia için bilişsel davranışçı terapi) planlanır — uyku kısıtlaması, uyaran kontrolü, kognitif yeniden yapılandırma, gevşeme teknikleri ve uyku hijyeni eğitimi içerir
- CBT-I genellikle 6-8 seans sürer ve uzun vadede ilaç tedavisinden daha kalıcı sonuçlar verir
- Akut, kısa süreli vakalarda uyku ilacı (z-drug ailesi, melatonin reseptör agonisti, düşük doz sedatif antidepresan) sınırlı süreyle (2-4 hafta) düşünülebilir
- Eşlik eden depresyon, anksiyete veya travma varsa öncelik altta yatan psikiyatrik durumun tedavisidir
- Kabuslar için imgelem prova terapisi (IRT); gecikmiş uyku fazı için ışık terapisi ve melatonin tedavisi planlanabilir
İşlem sonrası
- İlk 4-6 hafta haftalık veya iki haftada bir CBT-I seansları; sonrası ihtiyaca göre seyreltilir
- Uyku günlüğü tedavi süresince devam ettirilir; ilerleme objektif değerlendirilir
- İlaç kullanılıyorsa kısa sürede (mümkünse 2-4 hafta) kesim planı yapılır; uzun süreli benzodiazepin kullanımından kaçınılır
- Komorbid depresyon-anksiyete tedavisinin sürdürülmesi ve yeniden değerlendirilmesi
- Yaşam tarzı önerileri — düzenli yatma-kalkma saati, yatak öncesi rutin, kafein-alkol-ekran kısıtlaması
Riskler
- Benzodiazepin ve z-drug ilaçlarda uzun süreli kullanımda bağımlılık, tolerans, gündüz uyku hali, düşme riski (özellikle yaşlılar)
- İlaç kesiminde geçici uykusuzluk artışı (rebound insomnia) — kademeli azaltma ile yönetilir
- CBT-I başında uyku kısıtlaması fazıyla geçici gündüz yorgunluğu
- Sedatif antidepresan kullanımında ağız kuruluğu, sabah uyku hali, kilo değişiklikleri
- Altta yatan uyku apnesinin atlanması — yalnızca ilaç verilirse durum kötüleşebilir; şüphe varsa polisomnografi şarttır
Sıkça Sorulanlar
Uyku ilacı kullanmadan iyileşebilir miyim?
Evet. Kronik insomnia için CBT-I, ilaç tedavisinden daha kalıcı sonuçlar verir ve birinci basamak tedavi olarak önerilmektedir. Çoğu hasta 6-8 seansta belirgin iyileşme yaşar.
Uyku ilacına bağımlı oldum mu?
Uzun süreli (haftalar-aylarca) benzodiazepin veya z-drug kullanımı fiziksel ve psikolojik bağımlılık yapabilir. Bu durumda planlı, kademeli azaltma ve CBT-I birlikte uygulanarak ilaçtan ayrılma sağlanabilir. Tek başınıza ilacı kesmeyin.
Horlamam ve gündüz aşırı uyku hali var, sadece insomnia mı?
Bu belirtiler obstrüktif uyku apnesini düşündürür. Polisomnografi ile uyku testi gerekir; tedavi yaklaşımı insomniadan farklıdır (genellikle CPAP cihazı). Doğru tanı önemli.
Melatonin alabilir miyim?
Melatonin özellikle gecikmiş uyku fazı sendromu, jet-lag ve yaşlı bireylerin insomniasında yardımcı olabilir; ancak rastgele kullanım önerilmez. Doz ve zamanlama hekim tarafından belirlenmeli.
İlgili Bilgiler
İlgili Tıbbi Hizmetler
Aynı branş veya benzer endikasyonda incelemek isteyebileceğiniz diğer hizmetler.
Panik bozukluğu tedavisi
Psikiyatri Hizmetleri
Panik bozukluğu tedavisi — bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve ilaç kombinasyonu ile kapsamlı psikiyatrik yaklaşım.
Obsesif kompülsif bozukluk tedavisi
Psikiyatri Hizmetleri
Obsesif kompülsif bozukluk (OKB) tedavisi — maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) terapisi ile yüksek doz SSRI birlikte uygulanır.
Bireysel psikoterapi
Psikiyatri Hizmetleri
Bire bir ruhsal danışmanlık — kanıta dayalı yöntemlerle duygusal ve davranışsal güçlüklerin ele alınması.
Bilişsel davranışçı terapi
Psikiyatri Hizmetleri
BDT — düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı yapılandırılmış biçimde çalışan kanıta dayalı terapi.
Depresyon tedavisi
Psikiyatri Hizmetleri
Depresyon tedavisi — psikoterapi, gerektiğinde ilaç ve yaşam tarzı düzenlemelerini birleştiren bütüncül yaklaşım.
Bipolar bozukluk takibi
Psikiyatri Hizmetleri
Bipolar bozukluk takibi — mani, hipomani ve depresyon ataklarının uzun süreli izlemi ve duygu durum dengeleyici tedavisi.
Psikiyatrik değerlendirme
Psikiyatri Hizmetleri
Ruh sağlığının kapsamlı klinik değerlendirmesi — tanı, ayırıcı tanı ve tedavi planlaması.
Çift ve aile terapisi
Psikiyatri Hizmetleri
Çift ve aile terapisi — Gottman ve duygu odaklı terapi (EFT) yaklaşımları ile ilişki ve aile içi iletişim sorunlarının ele alındığı klinik psikoterapi.