Saf kırmızı hücre aplazisi (PRCA — pure red cell aplasia), kemik iliğinde eritroid öncüllerinin (proeritroblast ve sonraki öncüller) seçici olarak yokluğu veya belirgin azalması sonucu gelişen ve normokromik-normositer anemi ile karakterize nadir bir kemik iliği yetmezlik sendromudur. Aplastik anemiden farklı olarak beyaz hücre ve trombosit sayıları normal, retikülositler ise çok düşüktür (retikülopeni). PRCA iki ana gruba ayrılır: (1) Konjenital (Diamond-Blackfan anemisi — DBA) — nadir, erken çocuklukta tanı alır, genellikle 1 yaş altında; ribosomal protein gen mutasyonları (RPS19 en sık, RPS24, RPS17, RPL5, RPL11, RPL35A gibi çok sayıda ribosomal protein geni); fizik anomaliler (kraniyofasiyal, ekstremite, ürogenital) sık eşlik eder; kanser predispozisyonu vardır (özellikle AML, osteosarkom, kolon kanseri). (2) Edinsel — erişkinde daha sık; akut, geçici veya kronik formlar vardır.
Edinsel PRCA'nın başlıca nedenleri: (1) Parvovirus B19 enfeksiyonu — en sık geçici akut PRCA nedeni; immün yetmezliği olmayanlarda kendini sınırlar (tipik 'aplastik kriz' özellikle herediter sferositoz gibi kronik hemolitik anemili hastalarda), ancak immün yetmezlikli hastalarda (HIV, transplant alıcısı, kalıtsal immün yetmezlik, lösemi hastaları) kronik PRCA'ya yol açabilir; IgM/IgG anti-parvovirus, periferik kanda viral DNA PCR ile tanı konulur. (2) Timoma — edinsel kronik PRCA'nın klasik nedeni; PRCA olgularının %5-10'u timoma ile ilişkili. Timektomi eritroid üretimi kısmen restore edebilir. (3) LGL (large granular lymphocyte) lösemi — T-LGL leukemia ile birlikte görülebilir. (4) Otoimmün hastalıklar — SLE, rheumatoid artrit, immün tiroidit. (5) Kronik lenfositik lösemi (KLL), mantle hücreli lenfoma, miyelodisplastik sendrom. (6) İlaçlar — fenitoin, INH, azatiyoprin, mikofenolat, EPO antikoru (rekombinant eritropoietine karşı). (7) ABO uyumsuz allojenik kök hücre nakli — donör-alıcı ABO uyumsuzluğu. (8) Eritropoietin reseptörü mutasyonları (nadir).
Tanı ve tedavi: Tanı için kemik iliği aspirasyon-biyopsisi zorunludur. Tipik bulgu: normalselüler veya hiposelüler kemik iliği ancak eritroid öncüller belirgin azalmış (<%1) veya yok, miyeloid ve megakariyositer serisi korunmuş. Parvovirus PCR, flow sitometri ile LGL, timoma taraması için toraks BT, otoimmün panel rutin yapılmalıdır. Tedavi altta yatan nedene göre değişir: (1) Parvovirus B19 + immün yetmezlik → IVIG 0.4 g/kg 5 gün (immünkompetentlerde tedavi gereksiz, kendini sınırlar). (2) Timoma → timektomi; ancak timektomi tek başına PRCA'yı her zaman tedavi etmez, ek immünsüpresan gerekebilir. (3) İdiyopatik veya persistent → siklosporin (birinci basamak standart, yanıt oranı %60-70) ± prednizon, alternatif rituksimab, siklofosfamid, ATG, mikofenolat mofetil, alemtuzumab, bortezomib (timoma ilişkili). Destek tedavi: transfüzyon (kronik olgularda demir birikimi için şelasyon). Diamond-Blackfan anemisi: kortikosteroid (ilk basamak), transfüzyon + şelasyon, allojenik HSCT (küratif). Genel prognoz altta yatan nedene bağlıdır; parvovirus ve ilaç ilişkili iyi prognozludur.