Orak hücreli hastalık (OHH), beta globin geninde nokta mutasyon (HbS) sonucu anormal hemoglobin (HbS) oluşumu ile karakterize otozomal resesif kalıtsal bir hemoglobinopatidir. HbSS (homozigot) en şiddetli form olup orak hücre anemisi olarak adlandırılır; HbSC, HbSβ-talasemi ve diğer kombinasyonlar da hastalık spektrumunda yer alır. Taşıyıcı durumunda (HbAS — sickle trait) genellikle asemptomatiktir ancak ekstrem koşullarda (yüksek irtifada, dehidratasyon, intense egzersiz) semptomatik olabilir. Sub-Saharan Afrika, Akdeniz çevresi, Orta Doğu ve Hindistan'da yüksek prevalans görülür. Türkiye'nin özellikle Akdeniz ve Adana bölgesinde sık rastlanır.
Hastalığın patofizyolojisi, düşük oksijen ortamında HbS'nin polimerize olarak kırmızı kürelerin oraklaşması ve esnekliğini kaybetmesine dayanır. Oraklaşmış hücreler küçük damarları tıkar (vazookluzyon), hemoliz olur ve kronik organ hasarı gelişir. Ana klinik tablolar: (1) Vazookluzif kriz (ağrı krizi) — kemik, göğüs, karın, eklem ağrısı, en sık nedendir hastaneye yatış. (2) Akut göğüs sendromu (ACS) — ateş, göğüs ağrısı, yeni pulmoner infiltrat, hipoksemi; yaşamı tehdit eder. (3) Aplastik kriz — parvovirüs B19 enfeksiyonunda eritropoez durur. (4) Splenik sekestrasyon krizi — dalak hızla büyür, hipovolemi şoku olur, bebeklerde ölümcül olabilir. (5) Stroke — çocuklarda %10'a varan insidans. (6) Kronik komplikasyonlar — pulmoner hipertansiyon, böbrek yetmezliği, avasküler nekroz, retinopati, priapism, bacak ülserleri, kronik ağrı.
Tanı hemoglobin elektroforezi ve HPLC ile konur; tarama testi olarak solubilite testi kullanılır. Yenidoğan tarama programları erken tanıyı sağlar. Tedavi yaklaşımı çok yönlüdür: (1) Akut ağrı krizi tedavisi — agresif hidrasyon, opioid analjezi, oksijen, enfeksiyon kontrolü. (2) Akut göğüs sendromu — oksijen, antibiyotikler, bronkodilatatörler, exchange transfüzyon gerekebilir. (3) Kronik tedavi — hidroksiüre (HbF arttırır, vazookluzif kriz sıklığını azaltır, uzun yıllar standart tedavidir), L-glutamin, voxelotor (HbS polimerizasyonunu inhibe eder), crizanlizumab (P-selektin inhibitörü). (4) Enfeksiyon profilaksisi — penisilin (çocuklarda), aşılama (özellikle pnömokok). (5) Transfüzyon — şiddetli kriz, ACS, stroke prevansiyonu için kronik transfüzyon programı. (6) Allojenik kemik iliği nakli — tek küratif tedavidir, özellikle kardeş uyumlu donör varlığında. (7) Gen terapisi — son yıllarda onaylanan lovo-cel ve exa-cel (CRISPR-Cas9) devrimsel seçeneklerdir.