Esansiyel trombositemi (ET), kemik iliğinde megakaryositik seri proliferasyonu ve periferik kanda kalıcı trombositoz (≥450.000/µL) ile karakterize bir Philadelphia negatif miyeloproliferatif neoplazidir (MPN). Yıllık insidansı 1.5-2.5/100.000 kişidir. İki pik yaş dağılımı gösterir: 50-70 yaş (ana pik) ve 30 yaş civarı (özellikle kadınlarda daha hafif). Kadın ve erkekte eşit oranda görülür. ET genellikle indolent seyirlidir; medyan sağkalım 20 yılın üzerindedir ancak tromboz, hemoraji, miyelofibroza ve akut lösemiye dönüşüm gibi komplikasyonlar gelişebilir.
ET'nin moleküler patolojisinde üç ana 'driver' mutasyonu vardır: (1) JAK2 V617F — hastaların %50-60'ında, PV'ye benzer fenotip, daha yüksek tromboz riski. (2) CALR (calreticulin) — %20-25, tip 1 (52 baz delesyonu) ve tip 2 (5 baz insersiyonu) mutasyonları, daha düşük tromboz riski, erkek baskınlığı, daha iyi prognoz. (3) MPL — %3-5, eski 'triple negatif' kategorisinden ayrıldı. (4) 'Triple negatif' — %10-15, mutasyon saptanmayan, genellikle genç kadınlarda. 2022 WHO tanı kriterleri: majör kriterler (1) Trombosit ≥450.000/µL. (2) Kemik iliğinde megakaryosit proliferasyonu (büyük, olgun formlar). (3) BCR-ABL1 negatif, diğer MPN ve MDS olmaması. (4) JAK2, CALR veya MPL mutasyonu varlığı. Minor kriter: reaktif trombositoz kanıtı yok veya klonal belirteç varlığı.
Risk stratifikasyonu ve tedavi yaklaşımı: (1) IPSET-thrombosis skorlama — yaş >60, tromboz öyküsü, kardiyovasküler risk faktörleri, JAK2 mutasyonu skorlanır; düşük, orta, yüksek risk belirlenir. (2) Düşük risk: Gözlem + düşük doz aspirin (JAK2+ veya CV risk faktörlü). (3) Orta risk: Düşük doz aspirin + yakın izlem. (4) Yüksek risk: Sitoredüktif tedavi + aspirin. (5) Çok yüksek risk (hem yaş >60 hem tromboz öyküsü): Agresif sitoredüktif tedavi + aspirin. Sitoredüktif tedavide ilk basamak hidroksiüredir; alternatifler anagrelid (genç hastalarda, miyelofibrozis dönüşüm riski tartışmalı), interferon-alfa (özellikle genç ve hamile hastalar için tercih, ayrıca ropeginterferon alfa-2b), busulfan (yaşlı hastalarda). Gebelikte düşük doz aspirin + düşük molekül ağırlıklı heparin + gerekirse interferon önerilir; ET'li gebelerde düşük ve komplikasyon riski artmıştır. Platelet düzeyi çok yüksek olgularda (>1.5 milyon) kanama riski akkiz von Willebrand sendromu nedeniyle artar; bu durumda aspirin ihtiyatla verilmelidir.