Beta talasemi major (Cooley anemisi), beta globin geninin homozigot veya birleşik heterozigot mutasyonları sonucu beta globin zincirinin sentezinin tamamen (β0) veya büyük oranda (β+) yapılamaması ile karakterize otozomal resesif kalıtsal bir hastalıktır. Akdeniz çevresi, Orta Doğu, Güneydoğu Asya ve Afrika'da yüksek prevalans görülür; Türkiye'de özellikle Ege, Marmara ve Güneydoğu bölgelerinde sıktır. Tüm Türkiye'de taşıyıcılık oranı %2-3 civarındadır. Hastalık 1925'te Cooley tarafından tanımlanmıştır.
Patofizyolojik olarak beta globin üretiminin yetersizliği alfa globin zincirlerinin fazlalığına yol açar; fazla alfa zincirleri kırmızı küre öncüllerinde birikerek ineffektif eritropoez (kemik iliğinde prematüre hücre ölümü) ve periferik hemolize neden olur. Sonuç olarak şiddetli mikrositik hipokromik anemi gelişir. Kronik anemi kompansasyonu için kemik iliği genişler, kemik deformiteleri (yüzde 'chipmunk facies', kemik incelmesi) oluşur ve ekstramedüller hematopoez organomegaliye (hepatosplenomegali) yol açar. Kronik transfüzyon ihtiyacı ve artmış gastrointestinal demir emilimi demir yüklenmesine (sekonder hemokromatozis) neden olur; tedavi edilmezse kardiyomiyopati, endokrin bozukluklar (hipogonadizm, diyabet, hipotiroidi, hipoparatiroidi) ve karaciğer hastalığı gelişerek erken ölüme yol açar.
Tanı 6-24 ay arasında şiddetli anemi ile başlar. Tam kan sayımı (şiddetli mikrositik hipokromik anemi, Hb genellikle <7 g/dL), periferik yayma (hedef hücreler, bazofilik noktalanma, nükleuslu kırmızı küreler), hemoglobin elektroforezi/HPLC (HbA azalmış/yok, HbF belirgin artmış %70-90) ile konur. Genetik test beta globin geninde mutasyonu doğrular. Tedavi: (1) Düzenli transfüzyon programı — 3-4 haftada bir, hedef pre-transfüzyon Hb 9-10.5 g/dL. (2) Demir şelasyonu — deferoksamin (subkütan infüzyon), deferasiroks (oral, günlük), deferipron (oral); ferritin ve MR T2* ile kardiyak/hepatik demir yükü takibi. (3) Splenektomi — transfüzyon gereksiniminin artması durumunda. (4) Allojenik kemik iliği nakli — küratif tedavi, özellikle kardeş uyumlu donör varlığında <16 yaş ve düşük demir yüklenmesi olgularında başarı oranı %85-95. (5) Gen terapisi — betibeglogene autotemcel (beti-cel) son yıllarda onaylanan lentiviral vektör bazlı gen ekleme tedavisi. (6) Luspatercept — ineffektif eritropoezi düzelten yeni ajan, transfüzyon yükünü azaltır.