Akut lenfoblastik lösemi (ALL), lenfoid progenitör hücrelerden (B veya T lenfosit öncüllerinden) köken alan agresif bir akut lösemidir. Çocukluk çağında en sık görülen kanser olup 2-5 yaş pik yaş aralığıdır; çocuk ALL'sinde 5 yıllık sağkalım %90'ı aşar. Erişkin ALL daha az sık olup (yıllık 1-2/100.000) prognozu çocuklara kıyasla daha kötüdür — 5 yıllık sağkalım %30-50 civarındadır. Yaş arttıkça tedavi toleransı ve sonuçlar kötüleşir.
ALL immünfenotipe göre B hücreli ALL (%75-80) ve T hücreli ALL (%20-25) olarak ayrılır. B hücreli ALL, sitogenetik ve moleküler özelliklerine göre: (1) Ph pozitif ALL (BCR-ABL1 t(9;22)) — erişkinlerde %25-30'a kadar artan sıklıkta, tarihsel olarak kötü prognoz ancak TKI'ler ile dramatik iyileşme. (2) KMT2A (MLL) yeniden düzenlenmesi — bebek ALL'sinde sık, kötü prognoz. (3) t(12;21) ETV6-RUNX1 — çocuk ALL'de iyi prognoz. (4) Hiperdiploidi (>50 kromozom) — iyi prognoz. (5) Hipodiploidi (<44 kromozom) — kötü prognoz. (6) Ph-benzeri ALL — BCR-ABL1 olmadan Ph ALL'ye benzer ekspresyon profili, kinase aktivasyonu, TKI'ye yanıt verebilir. (7) iAMP21 — kötü prognoz. (8) IKZF1 mutasyonları — kötü prognoz. T hücreli ALL'de NOTCH1, FBXW7 mutasyonları sık; early T-cell precursor (ETP) ALL ayrı bir agresif alt gruptur.
Tanı kemik iliği aspirasyon/biyopsi ile konulur; blast ≥%20 kriteri (ancak ALL'de genellikle çok daha yüksek). İmmünfenotipleme (TdT, CD10, CD19, CD20, CD22, CD79a — B hücreli; CD2, CD5, CD7, CD3 — T hücreli), sitogenetik, FISH (BCR-ABL1, KMT2A) ve moleküler analiz (NGS, PCR) zorunludur. Tedavi yoğun multi-ajan kemoterapi protokolleri ile yapılır ve birkaç fazdan oluşur: (1) İndüksiyon — 4-6 hafta, vinkristin + prednizolon/deksametazon + antrasiklin + asparajinaz (pediatrik esintili protokoller). Ph+ ALL'de TKI (imatinib, dasatinib, nilotinib, ponatinib) eklenir. (2) Konsolidasyon/intensifikasyon — siklofosfamid, sitarabin, yüksek doz metotreksat, asparajinaz. (3) SSS profilaksisi — intratekal metotreksat/sitarabin, bazı protokollerde kraniyal RT. (4) İdame — 2-3 yıl 6-merkaptopurin + haftalık metotreksat + vinkristin/prednizolon pulse. (5) Allojenik HKHT — yüksek risk, MRD pozitif veya refrakter hastalarda. Yeni tedaviler: blinatumomab (CD19xCD3 bispecific T-cell engager), inotuzumab ozogamicin (CD22-ADC), CAR-T (tisagenlecleucel — ELIANA, brexu-cel) refrakter/nüks ALL'de dramatic yanıtlar sağlamaktadır.